الگوی هزینه‌های خانوار در ایران؛ راهنمایی برای سیاست‌گذاری در کنترل قیمت و حمایت از تولید

این روزها الگوی مصرف خانواده‌ها در ایران هم مثل خیلی از جاهای دنیا تغییراتی داشته است، ولی با رنگ‌وبوی خاص خودمان. بخش زیادی از درآمد ماهانه یک ایرانی هنوز صرف خوراکی‌ها و مایحتاج روزمره می‌شود، به‌خصوص برای قشر متوسط و کم‌درآمد که سهم خوراکی در سبدشان خیلی بالاست. در کنار این، هزینه‌هایی مثل آموزش، درمان، اجاره‌خانه و حتی تفریحات کوچک مثل رفتن به کافه یا سفرهای کوتاه، فشار مضاعفی روی بودجه خانوار می‌آورد.

با توجه به اینکه خوراکی‌ها بخش بزرگی از سبد خرید خانوار ایرانی را تشکیل می‌دهند، سیاست‌گذاری درست در این حوزه اهمیت ویژه‌ای دارد. کنترل قیمت و کیفیت مواد غذایی، حمایت از تولید داخلی، و نظارت بر زنجیره تأمین و ارائه راهکارهای تسهیل خرید و افزایش قدرت خرید می‌تواند مستقیماً به کاهش فشار اقتصادی روی مردم کمک کند. اگر دولت و بخش خصوصی با برنامه‌ریزی دقیق، و پایه ­ریزی راهکارهای متنوع در جهت بهبود این مهم را صورت دهد، امنیت غذایی بالا می‌رود و خانواده‌ها می‌توانند بخشی از بودجه‌شان را به نیازهای دیگر مثل آموزش و بهداشت اختصاص دهند، بدون اینکه نگران سفره‌شان باشند.

در همین راستا بررسی الگوی هزینه‌های خانوار به‌ویژه در شرایط تورمی، ابزار مهمی برای سیاست‌گذاری اقتصادی، رفاه اجتماعی و برنامه‌ریزی تخمین اندازه بازار است. این یادداشت، مبتنی بر آخرین داده‌ها مرکز آمار و براورد تخمینی نگارنده، به تحلیل روند هزینه‌های خانوار در ایران، با تفکیک مناطق شهری و روستایی و دو بخش کلیدی «خوراکی و دخانی» و «غیرخوراکی» می‌پردازد.

بطور کلی براساس براورد صورت گرفته 28 درصد هزینه­های بخش خانوار در حوزه خوراکی و دخانی است و 72 درصد این هزینه در حوزه غیر خوراکی است.

براساس آمارهای در دسترس مجموع خانوارهای کشور ایران 27.2 میلیون نفر است و متوسط اندازه هر خانوار 3.2 نفر می باشد و براورد کلی جمعیت در این سری داده 87 میلیون نفر می باشد.

در طی بررسی انجام شده هزینه خانوار در بخش شهری در طی چهارسال 3.3 برابر و در بخش روستایی 2.7 برابر شده است. براساس براورد صورت گرفته هرخانوار روستایی (با 3.2 نفر) بطور متوسط 56.8 میلیون تومان هزینه بخش خوراکی و دخانی داشته است. (بطور میانگین هر نفر (در بخش روستایی) به ازای هرماه 1.5 میلیون تومان هزینه خوراکی و دخانی دارد). البته این مورد را باید درنظر گرفت که فواصل دهک های درآمدی و هزینه کرد آنها بسیار تفاوت معنا داری دارند.

در بخش شهری میانگین هزینه سالانه یک خانواده (با 3.2 نفر) به‌طور متوسط 69 میلیون تومان در بخش خوراکی و دخانی بوده است. این آمار در بخش شهری به ازای هر ماه 1.8 میلیون تومان هزینه خوراکی و دخانی به‌صورت میانگین است. البته این مورد را باید درنظر گرفت که فواصل دهک های درآمدی و هزینه کرد آنها بسیار تفاوت معنا داری دارند.

بیش از نیمی از هزینه‌های خوراکی صرف سه گروه اصلی (گوشت، برنج/نان، میوه/سبزی) می‌شود که هسته اصلی سبد غذایی خانوار ایرانی را شکل می‌دهد.

همان‌طور که در جدول درج شده بین دهک 1 و 10 در بخش های روستایی تفاوت معنا داری وجود دارد. دهک‌های 1 تا 3 تحت پوشش نهادهای حمایتی مانند کمیته امداد و بهزیستی هستند و دهک 1 تا 7 شامل ارائه کالابرگ می‌شوند.

هر دهک ذکر شده شامل 10 درصد جمعیت کل خانوارها هستند؛ یعنی به ازای هر دهک در بخش روستایی 600800 خانواده و در بخش شهری در هر دهک 2040000 خانواده حضور دارند. در دهک 10 که دارای بیشترین میزان درآمد هستند، به‌طور میانگین در بخش شهری 3.3 میلیون تومان هر نفر در ماه هزینه بخش خوارکی و دخانی دارد. در دهک دهم فواصل هر صدک نیز بسیار زیاد است.

در بخش مصرفی (غیرخوراکی) خانوار 72 درصد سبد هزینه تخصیص به بخش غیرخوراکی دارد. که قسمت عمده این حوزه در مسکن و روشنایی و سوخت است. عمده هزینه­های بخش مسکن و سوخت و روشنایی در قالب اجاره وجود دارد که لزوم توجه به تنظیم بازار اجاره مهم می نماید و در وهله بعدی هزینه 12.5 درصد بهداشت و درمان زنگ خطری است که بحث پوشش بیمه و تفکرات بالا دستی را (پیشگیرانه) را جدی می کند.

در کنار سیاست‌های کنترل قیمت و حمایت از تولید داخلی، اعطای اعتبار هدفمند و ابزارهای تسهیل‌گری مالی می‌تواند نقش مؤثری در مدیریت فشار هزینه‌های خوراکی بر خانوارها داشته باشد. ایجاد طرح‌های خرید اعتباری با بازپرداخت یا اقساطی برای اقلام اساسی، باعث می‌شود خانوارها بتوانند بدون کاهش کیفیت و کمیت سبد غذایی خود، هزینه‌ها را مدیریت کنند. همچنین، طراحی سازوکارهایی برای اتصال این اعتبارها به شبکه‌های تأمین و فروشندگان معتبر، ضمن جلوگیری از تورم‌زایی، به تقویت «اکوسیستم اعتماد» بین دولت، بخش خصوصی و مردم کمک می‌کند و امکان برنامه‌ریزی پایدارتر برای تأمین امنیت غذایی را فراهم می‌آورد.